Oude ondergrondse steengroeven van Agiades – Mytilinioi, Samos

⛏️ In de ondergrondse steenwerkplaatsen van het oude Samos

In het gebied Agiades, nabij Mytilinioi op Samos, bevindt zich een van de minder bekende maar bijzonder interessante archeologische landschappen van het eiland: de oude ondergrondse steengroeven van Agiades.

Het gaat niet om één enkele steengroeve, maar om een uitgebreid systeem van ondergrondse galerijen die ontstonden door de systematische winning van kalksteen. Archeologisch en geologisch onderzoek heeft ongeveer 45 ondergrondse galerijen geregistreerd, die zich op twee verschillende niveaus langs de hellingen van het gebied bevinden.

Hier werden grote hoeveelheden bouwsteen gewonnen die werden gebruikt voor enkele van de belangrijkste bouwprojecten van het oude Samos. De steengroeven tonen daardoor een andere kant van de geschiedenis van het eiland: niet het voltooide monument dat bezoekers bewonderen, maar de plaats waar de bouw ervan feitelijk begon.

📍 Ligging & geologische omgeving

De steengroeven bevinden zich in het gebied Agiades / Koutsodonti bij Mytilinioi, boven de vlakte van Chora en in het binnenland van het zuidoostelijke deel van Samos.

De ondergrondse galerijen werden aangelegd op een hoogte van ongeveer 150 meter en liggen in twee rijen, met een hoogteverschil van circa 10 meter. De ingangen zijn voornamelijk naar het zuiden of zuidoosten gericht.

Het gesteente dat door de oude steenhouwers werd gewonnen is een harde geelachtige tot bruine kalksteen die behoort tot de zogenoemde Pythagoreio-formatie.

De oude vaklieden lijken de plaatselijke geologie goed te hebben gekend en kozen zorgvuldig de meest geschikte lagen voor de winning van bouwsteen.

🏛️ De grote driedelige ondergrondse steengroeve

De indrukwekkendste van de bekende steengroeven van Agiades is een grote ondergrondse ontginning die ongeveer 50 meter diep in het gesteente doordringt, met een gemiddelde hoogte van circa 5 meter en een totale breedte van ongeveer 20 meter.

De binnenruimte werd verdeeld in drie evenwijdige gangen.

Tijdens de ontginning bleven aanvankelijk delen van het natuurlijke gesteente tussen de gangen staan als steunwanden. Naarmate meer materiaal werd verwijderd, werden deze wanden geleidelijk teruggebracht tot massieve pijlers die het plafond ondersteunden.

Sommige van deze rotspijlers meten ongeveer 3 × 8 meter.

Zo ontstond een uitzonderlijke ondergrondse omgeving met grote kunstmatige ruimten, parallelle gangen en enorme stenen steunpijlers die duidelijk laten zien hoe omvangrijk de oude steengroeven waren.

🪨 Hoe de steen werd gewonnen

Op de wanden en vloeren van de steengroeven zijn nog altijd sporen van het winningsproces zichtbaar.

Op verschillende plaatsen zijn uitgehakte sleuven en groeven te zien die rond steenblokken werden aangebracht voordat deze uit de rots werden losgemaakt. Op de wanden zijn ook karakteristieke sporen van verschillende soorten houwelen en andere metalen werktuigen vastgesteld.

Deze sporen zijn bijzonder belangrijk voor archeologen en geologen, omdat ze informatie geven over oude winningstechnieken en helpen om verschillende gebruiksperioden van de steengroeven van elkaar te onderscheiden.

De steengroeven bewaren daardoor als het ware een groot archief van het werk van de mensen die de steen uit de heuvel haalden voordat deze werd vervoerd en gebruikt bij de grote bouwprojecten van Samos.

🏺 De archaïsche fase – 6e eeuw v.Chr.

De grote driedelige ondergrondse steengroeve wordt beschouwd als de meest waarschijnlijke locatie waar al in de 6e eeuw v.Chr. intensieve winning plaatsvond.

Deze datering wordt onder andere ondersteund door aardewerk uit de archaïsche periode dat in het gebied van de steengroeven is gevonden.

Deze periode valt samen met de grote architectonische en economische bloei van het oude Samos, toen grootschalige bouwprojecten werden uitgevoerd bij het Heraion, in de oude stad en binnen het watervoorzieningssysteem.

De enorme behoefte aan bewerkte steen maakte georganiseerde steengroeven zoals die van Agiades tot een essentieel onderdeel van de technische infrastructuur achter de grote monumenten van het oude Samos.

🏛️ De verbinding met het Heraion van Samos

Een van de belangrijkste conclusies van het onderzoek betreft de relatie tussen de steengroeven van Agiades en het Heraion van Samos.

Onderzoek in verband met het Duits Archeologisch Instituut heeft, op basis van de samenstelling van de kalksteen en de omvang van de winning, een verband gelegd tussen kalksteen uit Agiades en de bouw van de grote Tempel van Rhoikos in het Heraion.

Volgens onderzoek was voor de betreffende bouwactiviteiten in het heiligdom ongeveer 6.000 kubieke meter kalksteen nodig.

Deze verbinding maakt de steengroeven bijzonder belangrijk. De ondergrondse galerijen die vandaag zichtbaar zijn, maakten deel uit van de productieketen die materiaal leverde voor een van de meest ambitieuze architectonische projecten van het archaïsche Griekenland.

🛤️ De Heilige Weg en de Romeinse periode

De winning in Agiades lijkt niet beperkt te zijn gebleven tot de archaïsche periode.

Kalksteen uit het gebied is ook aangetroffen in de grote platen waarmee de Heilige Weg naar het Heraion tijdens de Romeinse periode werd geplaveid.

Deze vernieuwing dateert uit het einde van de 2e en het begin van de 3e eeuw n.Chr. en suggereert dat de steengroeven gedurende een zeer lange periode actief bleven of in latere tijden opnieuw in gebruik werden genomen.

Onderzoekers schatten dat voor de bestrating van de Heilige Weg ongeveer 10.000 kubieke meter kalksteen nodig was.

Samen met de hoeveelheden die in verband worden gebracht met het Heraion gaat het om ongeveer 16.000 kubieke meter gewonnen steen, wat de enorme schaal van de ontginning in dit gebied duidelijk maakt.

⚒️ Verschillende perioden, verschillende technieken

De galerijen van Agiades zijn niet allemaal hetzelfde.

Onderzoek heeft verschillen vastgesteld in de indeling, gereedschapssporen en winningstechnieken. De grote driedelige ondergrondse steengroeve wordt waarschijnlijk met de archaïsche activiteit verbonden, terwijl sommige kleinere galerijen van de onderste rij kenmerken vertonen die mogelijk wijzen op een latere, wellicht Romeinse gebruiksfase.

De locatie kan daardoor worden gezien als een soort ondergronds archief van de ontwikkeling van steengroeve-technieken door de eeuwen heen.

Nog opmerkelijker is dat sommige kleinere galerijen tot in de 20e eeuw werden gebruikt voor de winning van kleine, lichte kalksteenplaten.

🔎 Sporen van de mensen die hier werkten

In tegenstelling tot een tempel of een standbeeld vertellen de steengroeven vooral het verhaal van de mensen die bij grote oude bouwprojecten meestal op de achtergrond blijven: de steenhouwers en arbeiders.

Gereedschapssporen op de wanden, sleuven rond verwijderde blokken en de inrichting van de ondergrondse ruimten zijn directe overblijfselen van hun dagelijkse arbeid.

Onderzoek op deze locatie bestudeert ook inscripties en markeringen in verband met de Tunnel van Eupalinos en andere monumenten van Samos. Zo proberen onderzoekers niet alleen de winningstechnieken, maar ook de sociale omgeving van de mensen achter de grote bouwprogramma’s van het eiland beter te begrijpen.

🔱 Was er een verband met het Heiligdom van Hera?

Een bijzonder interessante, maar nog altijd niet bewezen, mogelijkheid betreft de vraag of de steengroeven op een bepaalde manier onder toezicht of controle van het Heiligdom van Hera stonden.

Onderzoekers hebben vastgesteld dat de letters ΗΡ herhaaldelijk voorkomen op stenen platen die verband houden met het project van Eupalinos. Er is daarom onderzocht of deze markering mogelijk naar Hera of haar heiligdom verwijst.

In combinatie met het gedocumenteerde gebruik van kalksteen uit Agiades in de Tempel van Rhoikos heeft dit geleid tot de hypothese dat het Heraion mogelijk een zekere vorm van controle of toezicht over de steengroeven uitoefende.

Dit blijft echter nadrukkelijk een wetenschappelijke hypothese en geen bewezen historisch feit.

🥾 Toegang & bezoek

De steengroeven liggen in een landelijk en licht heuvelachtig gebied en vormen geen conventioneel georganiseerde archeologische bezoekerslocatie zoals de Tunnel van Eupalinos.

Wandelroutes in de omgeving verbinden de oude steengroeven met resten van oude en Romeinse watervoorzieningssystemen en met het noordelijke deel van de Tunnel van Eupalinos.

Geschikte schoenen en voorzichtigheid zijn noodzakelijk. De ondergrondse galerijen zijn oude steengroeven en geen ingerichte toeristische grot. Dieper binnengaan moet daarom niet worden behandeld als een gewone grotbezoekactiviteit.

👀 Wat bezoekers kunnen zien

Het indrukwekkendste kenmerk van de steengroeven is het gevoel van schaal dat de ondergrondse ruimten oproepen.

Grote ingangen, kunstmatige kamers, massieve rotspijlers die zijn achtergelaten om het plafond te ondersteunen en duidelijk zichtbare gereedschapssporen laten zien hoe volledige rotsmassa’s systematisch uit het binnenste van de heuvel werden verwijderd.

Dit is geen monument dat werd gebouwd om indruk te maken. Het is een werkplaats uit de oudheid die eeuwen later is veranderd in een indrukwekkend kunstmatig ondergronds landschap.

En juist daarom verdient deze plek een bijzondere plaats op de archeologische kaart van Samos: vóór de Tempel van Hera, de geplaveide wegen en de grote technische werken was er eerst de steen — en achter die steen stonden de mensen die hem uit de rots haalden.