📜 Geschiedenis van Samos

📜 Namen van Samos in de Oudheid

In antieke bronnen verschijnt Samos onder vele namen: Hydrēlē, vanwege de overvloedige bronnen; Melamphyllos, Melanthemon, Phyllis en Anthemis, verwijzend naar de rijke en unieke flora van het eiland – een kenmerk dat Samos tot op de dag van vandaag onderscheidt.

Andere namen zijn Doryssa, Dryousa en Kyparissia, verwijzend naar de bomen waarvan het hout werd gebruikt als grondstof voor de ontwikkeling van de vroege scheepsbouw op het eiland.

De meeste van deze namen waren waarschijnlijk beschrijvende bijnamen, want de naam Samos verschijnt consistent in oude teksten.
Het is waarschijnlijk afgeleid van de oude stam “sama”, wat plaats met hoge bergen betekent.

Latere overleveringen brengen ook een volksetymologische uitleg naar voren: Samos zou genoemd zijn naar Samos, de zoon van Ankaios, de mythische eerste bewoner van het eiland.

🏺 Prehistorie

Volgens de historische overlevering werd het eiland Samos na elkaar bewoond door Feniciërs, Pelasgers, Cariërs en Lelegen.

Volgens de mythologie was de eerste bewoner Ankaios uit Arcadië, die ook deelnam aan de Argonautentocht.
Deze mythe wijst waarschijnlijk op migratiebewegingen vanuit het Griekse vasteland naar de eilanden van de oostelijke Egeïsche Zee, waaronder Samos, aan het einde van het tweede millennium v.Chr.

Volgens deze overlevering kwamen de eerste kolonisten van het eiland uit de Ionische regio van Epidauros, onder leiding van eerst Tembrios en later Prokles, die ook de verering van de godin Hera met zich meebrachten.

Opgravingen tonen aan dat er in het gebied van het Heraion, aan de zuidoostkant van het eiland, bewoning en opeenvolgende vestigingsfasen zijn vanaf de Vroeg-Helladische periode (midden 3e millennium v.Chr.) tot en met de Late Helladische periode.

Hoewel de prehistorie van Samos nog niet volledig is bestudeerd, zijn er aanwijzingen dat er al menselijke aanwezigheid was op het eiland tijdens het Neolithicum.
Er lijkt enige bloei te zijn geweest in de Late Bronstijd.

De verering van Hera volgde waarschijnlijk op de oudere cultus van een prehistorische Moedergodin, die al aanwezig was sinds het midden van het tweede millennium v.Chr.

🏛️ Oudheid

Samos werd een van de twaalf leden van de Ionische Bond, ook wel bekend als de Ionische Dodekapolis.

Rond 650 v.Chr. was het eiland al een van de belangrijkste handelscentra in de Egeïsche Zee, mede dankzij zijn strategische ligging.

Het eiland stond in de oudheid bekend om zijn wijn en keramiek, die het exporteerde.
Tegelijkertijd importeerde het textiel uit het binnenland van Klein-Azië, en ontwikkelde het een levendige doorvoerhandel.

De Samiërs openden handelsroutes met Egypte, Cyrene, Korinthe en zelfs de Zwarte Zee.
Deze handelsactiviteiten brachten het eiland in conflict met Miletus, haar grootste concurrent op commercieel gebied.

Dankzij een bondgenootschap met Egypte en haar krachtige vloot, kon Samos zich lang verzetten tegen de Perzische expansie.

Volgens sommige overleveringen waren de Samiërs zelfs de eerste Grieken die de Straat van Gibraltar bereikten.

In 535 v.Chr. werd de bestaande oligarchie omvergeworpen door Polykrates, die samen met zijn broers een tirannie vestigde – waarvan hij één broer later vermoordde en de ander verbande.

Ondanks deze interne conflicten beleefde Samos onder Polykrates haar grootste bloei.
De vloot bleef actief en opereerde volgens principes die destijds als militaire actie werden beschouwd, ook al zouden wij het nu eerder als piraterij bestempelen.

⚔️ Perzische overheersing

Nadat Polykrates door een Perzische satraap in een val was gelokt en geëxecuteerd, kwam het eiland onder Perzisch gezag, en haar culturele bloei kwam vrijwel volledig tot stilstand.

Als reactie daarop nam Samos deel aan de Ionische Opstand in 499 v.Chr.
Maar vanwege de rivaliteit met Miletus, gedroegen de Samiërs zich bijna verraderlijk tijdens de beslissende zeeslag bij Lade in 494 v.Chr.

Toch speelden de Samiërs in 479 v.Chr. een leidende rol in de nieuwe opstand tegen de Perzen, waarmee ze hun politieke en militaire invloed opnieuw wisten te herstellen.

⚖️ Peloponnesische Oorlog

Tijdens de lange strijd tussen de Peloponnesische Bond en de Attische Zeebond, koos Samos de kant van Athene.

Toen de Atheners echter Miletus steunden in een conflict, verliet Samos het bondgenootschap.

Uiteindelijk werden de Samiërs met geweld teruggebracht in de Atheense alliantie, maar ze werden niet zo streng gestraft als andere steden en eilanden die zich in die tijd hadden afgekeerd.

Samos behield in het algemeen een bevoorrechte status ten opzichte van Athene.
Toen de Peisistratiden de Atheense democraten vervolgden, vluchtten deze naar Samos, dat tijdelijk het centrum van het democratische kamp werd.

Het eiland werd geleidelijk zelf ook democratisch bestuurd.
Maar na de nederlaag van Athene aan het einde van de Peloponnesische Oorlog, legde de Spartaanse admiraal een oligarchisch regime op aan Samos.

Met de Antalkidische Vrede kwam het eiland opnieuw onder Perzisch gezag, totdat de Atheners het in 366 v.Chr. heroverden.

🪙 Oude Munten van Samos

Een zilveren munt uit het begin van de 5e eeuw v.Chr. toont aan de voorzijde het hoofd van een leeuw.

Op de keerzijde staat de inscriptie "ΣΑ" (SA) en is een stier afgebeeld die in het water zwemt, met daaronder een olijftak met twee olijven – waarschijnlijk een symbool van vrede of vruchtbaarheid.

De munt heeft een diameter van 24 mm en weegt 13,05 gram.

Een ander indrukwekkend exemplaar is een zilveren trihemiobol uit de 2e eeuw v.Chr., dat tegenwoordig wordt bewaard in het British Museum.

Ook hier zien we aan de voorzijde een leeuwenkop, terwijl de keerzijde de inscriptie "ΣΑΜΙΩΝ" (SAMION) draagt en een zwemmende stier toont.
Onder de stier staat een vat, vermoedelijk een hydria (waterkruik).

Deze munt heeft een diameter van 20,5 mm en weegt 4,22 gram.

🏺 Hellenistische en Romeinse Tijd

Tussen 275 en 270 v.Chr. diende Samos als basis voor de Egyptische vloot van Ptolemaeus, wat de strategische waarde van het eiland in de oostelijke Egeïsche Zee onderstreepte.

Later kwam Samos onder de heerschappij van de Seleuciden, toen de machtsverhoudingen in de Hellenistische wereld verschoven.

In 189 v.Chr. werd het eiland door de Romeinen toegekend aan het Koninkrijk Pergamon, een trouwe bondgenoot van Rome.

Aan het einde van de Mithridatische oorlogen werd het eiland getroffen door piratenaanvallen, net als veel andere delen van de Egeïsche Zee.

Desondanks bleef Samos gedurende de Romeinse periode een welvarende en bloeiende stad, die haar economische en culturele betekenis wist te behouden.

⛪ Byzantijnse Tijd

Het Byzantijnse Rijk bracht grote veranderingen op Samos teweeg, vooral door de versterking van de christelijke identiteit, waarvan het religieuze erfgoed tot op heden bewaard is gebleven.

Vanaf de 4e eeuw na Christus worden er al bisschoppen op het eiland vermeld.
In de 7e eeuw werd Samos officieel georganiseerd als een Byzantijns thema (een militaire en administratieve provincie), bekend als het Thema Samos.

Tijdens deze periode kende het monnikenleven een grote bloei, vooral in de afgelegen en bergachtige streek van Kerkis, die uitgroeide tot een spiritueel centrum.

Vanaf de 13e eeuw kwam het eiland onder Genuese heerschappij, waarmee een nieuwe periode van maritieme invloed begon.

🕌 Osmaanse Tijd en Herbevolking

Na de val van het Byzantijnse Rijk verloor Samos geleidelijk zijn bevolking en bleef het eiland gedurende een lange periode vrijwel verlaten.
Alleen enkele bergnederzettingen, vooral in de regio’s Kerkis en Ambelos, bleven bewoond.

Tijdens deze zogenaamde "periode van ontvolking" bevonden zich op Samos scheepswerven van de Osmaanse vloot.

Vanaf de 16e eeuw werd het eiland opnieuw bevolkt, dankzij een Ottomaans kolonisatieprogramma dat nieuwe inwoners aantrok uit naburige eilanden en de kleinaziatische kust.

Met toestemming van Sultan Süleyman de Prachtlievende, begon na 1550 de georganiseerde herbevolking, onder leiding van admiraal Kılıç Ali en met hulp van Nikolaos Sarakinis, een invloedrijk figuur van het eiland Patmos.

📜 Voorrechten en groei van de bevolking

De toekenning van privileges aan de kolonisten, evenals het verbod op vestiging van moslims op het eiland, maakten van Samos een aantrekkelijke bestemming voor terugkerende Samiërs en andere Grieken, onder andere uit Euboea, Pilion en Epirus.

De meeste huidige dorpen van Samos ontstonden geleidelijk in deze periode.

In de 18e eeuw bestond er al een dicht netwerk van dorpen over het hele eiland.

De toenmalige hoofdstad was Chora, en de belangrijkste haven was Tigani (het huidige Pythagorion).

Geleidelijk begonnen ook Vathy en Karlovasi zich te ontwikkelen, en zouden zich in de volgende eeuw ontpoppen tot stedelijke centra.

🚩 De Beweging van de Karmanioloi

Een belangrijk historisch moment vond plaats tegen het einde van de Osmaanse periode, vlak voor het uitbreken van de Griekse Revolutie van 1821:
de opkomst van de revolutionaire volksbeweging van de Karmanioloi, die zich verzette tegen de traditionele elite van het eiland.

🔥 De Beweging van de Karmanioloi

De Karmanioloi waren leden van een revolutionaire volksbeweging die op Samos ontstond vlak voor en tijdens de Griekse Revolutie van 1821.

Ze kwamen in conflict met de zogeheten ‘Kalikantzari’, oftewel de lokale oudsten en notabelen, die een samenwerking met de Osmaanse overheersing waren aangegaan.

Doordat er geen Ottomaanse grootgrondbezitters aanwezig waren en de Ottomaanse aanwezigheid in het algemeen zwak was, kreeg de Samische Revolutie een duidelijk Grieks, sociaal én nationaal karakter.

Volgens sommige onderzoekers vormt de opstand op Samos een succesvol voorbeeld van een revolutionair proces, waarin de ideeën van de Griekse Verlichting zich organisch vermengen met invloeden uit de Franse Revolutie.

🕺 Herkomst van de naam

De naam “Karmanioloi” was al in gebruik op de Ionische Eilanden, en werd vermoedelijk geïntroduceerd op Samos door handelaars en zeelieden uit de Ionische regio, die aan het einde van de 18e eeuw een belangrijke gemeenschap op het eiland vormden.

Volgens historische bronnen is de naam afgeleid van de “Carmagnole”, een revolutionair Frans lied en dans, dat populair was tijdens de Franse Terreur.

Enkele Samische zeelieden, geïnspireerd door de revolutionaire idealen, leerden deze dans aan het gewone volk van het eiland, en die werd vervolgens het symbool van verzet tegen de gevestigde macht.

🏛️ Machtsverandering en reactie

De Karmanioloi grepen in 1805 de leiding over het lokale bestuur van het eiland, en behielden die positie tot 1812.

De oude notabelen, spottend ‘Kalikantzari’ genoemd, verzetten zich fel en zochten de steun van de Osmaanse overheid om hun macht terug te winnen.

Hoewel de Ottomaanse autoriteiten aanvankelijk tegen de beweging optraden, trokken ze zich al snel terug, waarschijnlijk omdat ze beseften dat de Karmanioloi niet de Osmaanse overheersing zelf wilden omverwerpen, maar de machtsverhoudingen binnen de eilandgemeenschap wilden veranderen.

⚖️ Onderdrukking en gevolgen

De prijs voor hun opstand was echter hoog:
Lykourgos Logothetis, leider van de Karmanioloi, werd ten onrechte beschuldigd, gearresteerd en verbannen.
Tegelijkertijd werd de bevolking intimideerd door Ottomaanse troepen, nog vóórdat het rijk officieel besloot zich niet verder te mengen in het interne conflict.

🇬🇷 De Griekse Revolutie op Samos

Samos riep de revolutie uit in de nacht van 17 op 18 april 1821 (de zondag van Thomas), onder leiding van de armatolos Konstantis Lachanas.

Samen met Grigorios Svoronos, de neef van de Russische viceconsul, en een groep gewapenden, viel hij Vathy binnen en doodde de 18 aanwezige Ottomaanse soldaten.

De volgende dag, op 18 april, verklaarde Lachanas officieel de opstand in Vathy.
Na een kerkelijke ceremonie werd onder feestelijke omstandigheden de revolutionaire vlag gehesen, met als symbool de uil (glaux) en de beroemde leuze: "Vrijheid of Dood" (Elefthería í Thánatos)

🛡️ Het Stratopolitieke Systeem

Daarna nam Lykourgos Logothetis de leiding over de revolutie op het eiland.

Gedurende de Griekse Onafhankelijkheidsstrijd handhaafde Samos een eigen lokaal bestuur, dat bekend stond als het “Stratopolitieke Systeem van Samos” – een combinatie van militaire en civiele autoriteit.

Het eiland werd met succes verdedigd door de Griekse vloot, vooral na overwinningen in de Zeeslag van Samos en de Zeeslag bij Gerontas.

Hoewel Samos nooit werd heroverd door de Ottomaanse vloot, werd het eiland ook niet opgenomen in het pas opgerichte Koninkrijk Griekenland.

In plaats daarvan kreeg het een speciale autonome status onder de naam:

👑 Het Vorstendom Samos (1835–1912)

In het jaar 1835 werd op Samos een speciaal autonoom regime gevestigd onder Osmaans gezag, bekend als het:

🏛️ Vorstendom Samos (Ηγεμονία της Σάμου)

De inwoners van Samos waren verplicht om jaarlijks een belasting van 2.700 Ottomaanse ponden aan het rijk te betalen.

De vorst (hegemon) werd aangesteld door de sultan en droeg de officiële titel van prins.
Hij moest een Grieks-orthodox christen zijn en behoorde tot de hogere rangen van de Ottomaanse administratie.

De hoofdstad van het Vorstendom was aanvankelijk Chora, maar werd later verplaatst naar Vathy, dat zich ontwikkelde tot het politieke centrum van het eiland.

🇬🇷 20e Eeuw – Eenwording met Griekenland & Kleinaziatische Vluchtelingen

📅 Eenwording met Griekenland

Samos werd op 11 november 1912 officieel verenigd met Griekenland, waarmee een einde kwam aan eeuwen van buitenlandse overheersing en semi-autonome status.

🏚️ Vestiging van Kleinaziatische Vluchtelingen

Na de Kleinaziatische Catastrofe van 1922 vestigden zich veel Griekse vluchtelingenfamilies op het eiland, afkomstig van de overkant van de kust van Klein-Azië, uit plaatsen zoals:

Söke (Σώκια)

Doğanbey (Δωμάτια)

Kelbessos (Κελεμπέσι)

Çaklı (Τσαγκλί)

Tot het einde van 1922 kwamen ongeveer 30.000 vluchtelingen aan op Samos – binnen slechts drie maanden tijd.

Volgens een rapport van het Vluchtelingencomité aan het bevoegde ministerie in februari 1924, waren de cijfers als volgt:

In augustus 1923 verbleven er 23.000 vluchtelingen op het eiland

In 1924 waren er nog 15.270 over

Dit aantal kwam overeen met ongeveer 3.700 families, waarvan 1.880 aangaven permanent op Samos te willen blijven.

De meeste vluchtelingen waren stedelijke ambachtslieden en handelaren, met een sterke aanwezigheid in de tabakshandel.

Ze vestigden zich vooral in:

Paliokastro

Tigani (het huidige Pythagorion)

Vathy

Karlovasi

💣 Tussenoorlogse Tijd – Bezetting – Verzet – Bevrijding

Tijdens de dictatuur van Ioannis Metaxas werd Samos in maart 1937 bezocht door koning George II van Griekenland.

Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog werd het eiland aanvankelijk bezet door Italiaanse troepen.

✊ Nationaal Verzet en Tijdelijke Vrijheid

Tijdens deze periode ontstond op het eiland een sterke verzetsbeweging, gesteund door grote delen van de bevolking.

Na de capitulatie van Italië in 1943 was Samos ongeveer twee maanden lang vrij, waarbij de macht werd overgenomen door Griekse partizanen.

💥 Duitse Bombardementen en Bezetting

In november 1943 voerden de Duitse strijdkrachten zware bombardementen uit, die grote schade aanrichtten.

Het eiland kwam vervolgens onder Duitse bezetting, die duurde tot de bevrijding van Griekenland in 1944.