Ευπαλίνειο Όρυγμα – Το Θαύμα της Αρχαίας Μηχανικής στη Σάμο

🛠️ Ευπαλίνειο Όρυγμα Πυθαγορείου Σάμου

Στο εσωτερικό του λόφου Κάστρο, πάνω από το Πυθαγόρειο, βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα τεχνικά έργα της αρχαιότητας: το Ευπαλίνειο Όρυγμα, το κεντρικό υπόγειο τμήμα του αρχαίου υδραγωγείου της πόλης της Σάμου.

Η σήραγγα έχει μήκος 1.036 μέτρα και κατασκευάστηκε κατά τον 6ο αιώνα π.Χ. υπό τη διεύθυνση του μηχανικού Ευπαλίνου από τα Μέγαρα, γιου του Ναυστρόφου. Το στοιχείο που έκανε το έργο εξαιρετικό ακόμη και για τα δεδομένα της αρχαιότητας είναι ότι η διάνοιξη ξεκίνησε ταυτόχρονα από τις δύο αντίθετες πλευρές του βουνού και τα δύο συνεργεία συναντήθηκαν στο εσωτερικό του.

Το έργο αποτελούσε μέρος ενός ολοκληρωμένου συστήματος ύδρευσης που μετέφερε νερό από την πηγή των Αγιάδων προς την αρχαία πόλη. Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, το Ευπαλίνειο Υδραγωγείο παρέμεινε σε λειτουργία για περίπου 1.100 χρόνια, γεγονός που αποκαλύπτει όχι μόνο την πρωτοτυπία της κατασκευής αλλά και τη μακροχρόνια αποτελεσματικότητά της.

📍 Θέση & Τοποθεσία

Το Ευπαλίνειο Όρυγμα βρίσκεται βόρεια του Πυθαγορείου και διασχίζει το εσωτερικό του λόφου Κάστρο.

Η νότια είσοδος, από την οποία πραγματοποιείται η συνήθης επίσκεψη, βρίσκεται περίπου 2 χιλιόμετρα από το Πυθαγόρειο και είναι προσβάσιμη οδικώς ή με τα πόδια. Η βόρεια είσοδος βρίσκεται προς την περιοχή των Αγιάδων και συνδέεται με την πλευρά από την οποία έφτανε το νερό στο όρυγμα.

Η θέση του έργου είχε καθοριστική σημασία, καθώς ανάμεσα στην πηγή και την αρχαία πόλη υψωνόταν το βουνό. Αντί να οδηγηθεί το νερό με μια μακρύτερη εξωτερική διαδρομή γύρω από αυτό, επιλέχθηκε η εξαιρετικά απαιτητική λύση της διάνοιξης μιας υπόγειας σήραγγας μέσα από τον ασβεστολιθικό όγκο.

📜 Ο Ευπαλίνος ο Μεγαρεύς

Τις βασικές πληροφορίες για τον δημιουργό του έργου τις οφείλουμε στον Ηρόδοτο.

Στο τρίτο βιβλίο των «Ιστοριών» του ο αρχαίος ιστορικός αναφέρει τον Ευπαλίνο, γιο του Ναυστρόφου, από τα Μέγαρα, ως τον μηχανικό του υπόγειου έργου.

Είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι γνωρίζουμε το όνομα του μηχανικού ενός τόσο πρώιμου τεχνικού έργου, καθώς στις περισσότερες μεγάλες κατασκευές της αρχαϊκής περιόδου οι άνθρωποι που είχαν την τεχνική ευθύνη παραμένουν ανώνυμοι.

🕰️ Πότε κατασκευάστηκε

Το Ευπαλίνειο Όρυγμα χρονολογείται στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ.

Παλιότερα συνδεόταν σχεδόν αυτονόητα με την τυραννία του Πολυκράτη, επειδή ο Ηρόδοτος αναφέρει το έργο στο ιστορικό πλαίσιο της ισχυρής Σάμου του 6ου αιώνα π.Χ.

Η νεότερη όμως αρχαιολογική και τεχνική μελέτη έχει οδηγήσει σε πιο προσεκτική χρονολόγηση. Ο Hermann J. Kienast, ένας από τους σημαντικότερους μελετητές του υδραγωγείου, υποστήριξε ότι η κατασκευή πιθανότατα ξεκίνησε πριν από την περίοδο του Πολυκράτη, περίπου στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ.

Γι’ αυτό είναι ακριβέστερο να συνδέεται το έργο με τη μεγάλη τεχνική και οικονομική ακμή της Σάμου του 6ου αιώνα π.Χ., χωρίς να αποδίδεται με απόλυτη βεβαιότητα η κατασκευή του στον Πολυκράτη.

⛏️ Το «αμφίστομον» όρυγμα

Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της κατασκευής είναι η διάνοιξη από δύο αντίθετα μέτωπα.

Ένα συνεργείο άρχισε να εργάζεται από τη βόρεια πλευρά του βουνού και ένα δεύτερο από τη νότια, με στόχο να συναντηθούν στο εσωτερικό.

Ακριβώς γι’ αυτό ο Ηρόδοτος χαρακτηρίζει τη σήραγγα «ἀμφίστομον», δηλαδή με δύο στόμια.

Η επιλογή αυτή επέτρεπε την ταυτόχρονη πρόοδο των εργασιών από δύο κατευθύνσεις, αλλά δημιουργούσε ένα πολύ δύσκολο πρόβλημα για τον μηχανικό: έπρεπε να προσδιοριστούν με μεγάλη ακρίβεια η κατεύθυνση και το υψόμετρο των δύο μετώπων χωρίς να υπάρχει δυνατότητα άμεσης οπτικής επαφής μέσα από το βουνό.

📐 Η γεωμετρία πίσω από το έργο

Η επιτυχία της διάνοιξης προϋπέθετε μετρήσεις στην επιφάνεια του βουνού και μεταφορά των υπολογισμένων κατευθύνσεων στο εσωτερικό του πετρώματος.

Τα δύο τμήματα δεν ακολουθούν σε όλο τους το μήκος μία απολύτως ευθεία γραμμή. Σε ορισμένα σημεία υπάρχουν σκόπιμες ή αναγκαίες αποκλίσεις, οι οποίες σχετίζονται τόσο με την ποιότητα του πετρώματος όσο και με την ανάγκη να εξασφαλιστεί ότι τα δύο συνεργεία δεν θα περάσουν το ένα δίπλα από το άλλο χωρίς να συναντηθούν.

Σύγχρονες μελέτες του έργου δείχνουν ότι ο Ευπαλίνος χρησιμοποίησε συστηματικές γεωμετρικές και χωρομετρικές μεθόδους για τον έλεγχο της χάραξης. Η επιτυχής συνάντηση των δύο στοών στο εσωτερικό του βουνού αποτελεί τον βασικό λόγο για τον οποίο το έργο θεωρείται ορόσημο στην ιστορία της μηχανικής.

🧱 Διαστάσεις της κύριας σήραγγας

Η κύρια σήραγγα έχει μήκος 1.036 μέτρα και η μέση διατομή της είναι περίπου 1,80 × 1,80 μέτρα.

Οι διαστάσεις δεν είναι απολύτως ίδιες σε όλο το μήκος της. Σε ορισμένα σημεία ο χώρος στενεύει σημαντικά, ενώ σε άλλα οι αρχαίοι κατασκευαστές χρειάστηκε να ενισχύσουν τα τοιχώματα και την οροφή εξαιτίας της ποιότητας και της αστάθειας του πετρώματος.

Τα σημάδια των εργαλείων στους λαξευμένους βράχους παραμένουν ορατά και αποτελούν άμεσο ίχνος της εργασίας των ανθρώπων που άνοιξαν τη σήραγγα πριν από περίπου δυόμισι χιλιάδες χρόνια.

💧 Ένα ολόκληρο υδραγωγείο – όχι μόνο μια σήραγγα

Το Ευπαλίνειο Όρυγμα ήταν μόνο το κεντρικό και πιο εντυπωσιακό τμήμα ενός μεγαλύτερου συστήματος ύδρευσης.

Το νερό προερχόταν από την πηγή στην περιοχή των Αγιάδων, βόρεια του βουνού.

Από εκεί μεταφερόταν προς τη βόρεια είσοδο μέσω υπόγειου αγωγού μήκους περίπου 890 μέτρων. Στη συνέχεια περνούσε μέσα από το βουνό και, μετά το νότιο στόμιο, συνέχιζε προς τις δεξαμενές και το δίκτυο ύδρευσης της αρχαίας πόλης.

Το συνολικό έργο επομένως δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως «ένα τούνελ», αλλά ως ένα ολοκληρωμένο σύστημα συλλογής, μεταφοράς και διανομής νερού.

⬇️ Η δεύτερη, βαθύτερη στοά του νερού

Μέσα στην κύρια σήραγγα υπήρχε ένα δεύτερο και βαθύτερο τεχνικό έργο.

Η κύρια στοά χρησιμοποιήθηκε για την πρόσβαση και τις εργασίες, ενώ κατά μήκος της κατασκευάστηκε βαθύτερη τάφρος μεταφοράς νερού.

Καθώς η κύρια σήραγγα έπρεπε να παραμένει σχεδόν οριζόντια ώστε να μπορέσουν τα δύο συνεργεία να συναντηθούν σωστά, ο αγωγός του νερού χρειαζόταν διαφορετική κλίση για να εξασφαλίζεται η φυσική ροή προς την πόλη.

Έτσι, η τάφρος γίνεται σταδιακά βαθύτερη καθώς προχωρά προς το νότιο τμήμα.

🏺 Οι πήλινοι αγωγοί

Στο χαμηλότερο τμήμα της υδραυλικής στοάς είχε τοποθετηθεί σειρά από πήλινους σωλήνες που μετέφεραν το νερό.

Οι σωλήνες αποτελούνταν από χιλιάδες επιμέρους τμήματα που συνδέονταν μεταξύ τους, δημιουργώντας έναν συνεχή αγωγό.

Η κατασκευή τους επέτρεπε επίσης εργασίες καθαρισμού και συντήρησης, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό για ένα σύστημα ύδρευσης που έπρεπε να παραμένει λειτουργικό επί πολλές γενιές.

Η μεγάλη διάρκεια χρήσης του Ευπαλίνειου Υδραγωγείου, περίπου 1.100 χρόνια, δείχνει πόσο αποτελεσματικά σχεδιάστηκε και πόσο σημαντικό παρέμεινε για την πόλη.

📜 Τι ακριβώς έγραψε ο Ηρόδοτος

Ο Ηρόδοτος εξηγεί ότι αναφέρθηκε εκτενέστερα στους Σαμίους επειδή είχαν κατασκευάσει τρία έργα μεγαλύτερα από όσα είχαν δημιουργήσει οι άλλοι Έλληνες.

Πρώτο περιγράφει το αμφίστομο όρυγμα μέσα από το βουνό και αναφέρει ότι είχε μήκος επτά στάδια και ύψος και πλάτος οκτώ πόδια. Περιγράφει επίσης τη βαθύτερη τάφρο μέσα από την οποία το νερό οδηγούνταν με σωλήνες προς την πόλη.

Τα άλλα δύο μεγάλα έργα που αναφέρει είναι το λιμενικό έργο της αρχαίας Σάμου και ο μεγάλος ναός της Ήρας.

Η μαρτυρία του είναι εξαιρετικά σημαντική, επειδή όχι μόνο περιγράφει το έργο αλλά διασώζει και το όνομα του μηχανικού του.

🛡️ Υδροδότηση & προστασία της πόλης

Η βασική λειτουργία του συστήματος ήταν η ασφαλής μεταφορά νερού προς την αρχαία πόλη.

Η υπόγεια χάραξη προστάτευε μεγάλο τμήμα του αγωγού μέσα στο βουνό και περιόριζε την έκθεσή του στην επιφάνεια.

Σε μια εποχή κατά την οποία η Σάμος αποτελούσε σημαντική ναυτική και εμπορική δύναμη και η πόλη διέθετε ισχυρή οχύρωση, η εξασφάλιση σταθερής υδροδότησης είχε προφανή στρατηγική σημασία.

Ωστόσο, η κύρια τεχνική ανάγκη του έργου ήταν η μεταφορά του νερού από την πηγή των Αγιάδων στην πόλη παρά το φυσικό εμπόδιο του βουνού.

🌍 Ευπαλίνειο Όρυγμα & UNESCO

Το Ευπαλίνειο Όρυγμα αποτελεί μέρος του αρχαιολογικού συνόλου «Πυθαγόρειο και Ηραίο της Σάμου», το οποίο εντάχθηκε το 1992 στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Η UNESCO επισημαίνει ιδιαίτερα την τεχνολογική αρτιότητα του Ευπαλινείου και αναφέρει ότι αποτέλεσε σημαντικό παράδειγμα για την εξέλιξη της μηχανικής και των δημόσιων έργων.

Η ένταξη δεν αφορά το όρυγμα ως ανεξάρτητο μνημείο, αλλά το ευρύτερο σύνολο του αρχαίου Πυθαγορείου και του Ηραίου.

🏅 Διεθνές Ιστορικό Τοπόσημο Μηχανικής

Η διεθνής αναγνώριση του έργου δεν περιορίζεται στην UNESCO.

Το 2017, η American Society of Civil Engineers ανακήρυξε το Ευπαλίνειο Όρυγμα International Historic Civil Engineering Landmark – Διεθνές Ιστορικό Τοπόσημο Μηχανικής.

Η σχετική αναμνηστική πλάκα τοποθετήθηκε στη νότια είσοδο του μνημείου στις 29 Οκτωβρίου 2017.

Η διάκριση αναγνωρίζει τη θέση του Ευπαλινείου όχι μόνο στην ελληνική αρχαιολογία αλλά και στην παγκόσμια ιστορία της μηχανικής.

🔧 Αποκατάσταση & σύγχρονη ανάδειξη

Το μνημείο έχει αποτελέσει αντικείμενο συστηματικής αρχαιολογικής έρευνας, μελέτης, στερέωσης και αποκατάστασης.

Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η μακροχρόνια έρευνα του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου και του Hermann J. Kienast, η οποία επέτρεψε την ακριβέστερη κατανόηση της χάραξης, των οικοδομικών φάσεων και των τεχνικών που χρησιμοποιήθηκαν.

Σύγχρονα έργα στερέωσης, συντήρησης και ανάδειξης επέτρεψαν την ασφαλέστερη πρόσβαση επισκεπτών σε τμήματα του μνημείου, χωρίς να αλλοιώνεται η αρχαία κατασκευή.

🚶 Οι τρεις σχεδιασμένες διαδρομές επίσκεψης

Για την ανάδειξη του μνημείου έχουν διαμορφωθεί τρεις διαφορετικές διαδρομές:

✅ Διαδρομή 1 – 185 μέτρα
Η μικρότερη διαδρομή, με συνολική διάρκεια περίπου 20 λεπτών μαζί με την επιστροφή. Περιλαμβάνει στενή σκάλα και πέρασμα μήκους περίπου 17 μέτρων, ύψους 1,55 μ. και πλάτους περίπου 0,50 μ.

✅ Διαδρομή 2 – 424 μέτρα
Φτάνει έως τη βυζαντινή δεξαμενή και την περιοχή συνάντησης των δύο αρχαίων μετώπων διάνοιξης. Περιλαμβάνει πιο δύσκολο, άνισο και ενίοτε ολισθηρό έδαφος.

✅ Διαδρομή 3 – 1.036 μέτρα
Η πλήρης διάσχιση του ορύγματος από το ένα στόμιο στο άλλο. Περιλαμβάνει ιδιαίτερα στενά τμήματα και είναι σαφώς απαιτητικότερη.

⚠️ Ποιες διαδρομές λειτουργούν σήμερα

Η ύπαρξη των τριών διαδρομών δεν σημαίνει ότι είναι όλες διαθέσιμες αυτή τη στιγμή.

Σύμφωνα με την τρέχουσα επίσημη ενημέρωση:

✅ Διαδρομή 1: πραγματοποιείται
⛔ Διαδρομή 2: δεν πραγματοποιείται προσωρινά για λόγους ασφαλείας, λόγω ολισθηρότητας σε επιμέρους σημεία
⛔ Διαδρομή 3: δεν πραγματοποιείται κατόπιν σύστασης της αρμόδιας Διεύθυνσης Συντήρησης για λόγους προστασίας του μνημείου.

Επειδή η κατάσταση των διαδρομών μπορεί να αλλάξει, είναι σημαντικό να ελέγχεται η επίσημη ενημέρωση πριν από την επίσκεψη.

🦺 Τι πρέπει να γνωρίζει ο επισκέπτης

Η επίσκεψη στο εσωτερικό του Ευπαλινείου διαφέρει σημαντικά από μια συνηθισμένη περιήγηση σε υπαίθριο αρχαιολογικό χώρο.

Το περιβάλλον είναι υπόγειο, στενό και σε σημεία χαμηλό.

Οι επισκέπτες πρέπει:

✅ Να φορούν προστατευτικό κράνος, το οποίο παρέχεται στην είσοδο
✅ Να χρησιμοποιούν ίσια, σταθερά, αντιολισθητικά και κατά προτίμηση κλειστά παπούτσια
✅ Να αποφεύγουν ογκώδεις τσάντες και σακίδια
✅ Να βρίσκονται στον χώρο περίπου 10 λεπτά πριν από την προγραμματισμένη είσοδο

Σύμφωνα με τους ισχύοντες κανόνες, δεν επιτρέπεται η είσοδος σε παιδιά κάτω των 14 ετών, ενώ οι ηλικίες 14–18 ετών πρέπει να συνοδεύονται από υπεύθυνο ενήλικα.

🕒 Ωράριο, Εισιτήριο & Επικοινωνία

Σύμφωνα με την τρέχουσα επίσημη ενημέρωση:

Ωράριο: 08:30–15:30
Τρίτη: Κλειστά

Για τη διαδρομή που λειτουργεί σήμερα:

Διαδρομή 1: 10 €
Μειωμένο εισιτήριο: 5 €

Οι καθορισμένες τιμές για τις Διαδρομές 2 και 3 είναι 15 € και 8 € μειωμένο, όμως οι δύο αυτές διαδρομές δεν πραγματοποιούνται επί του παρόντος.

Διεύθυνση: Πυθαγόρειο, Σάμος 83103
Τηλέφωνο: +30 22730 62813

Οι ώρες λειτουργίας, οι διαθέσιμες διαδρομές και οι συνθήκες πρόσβασης μπορούν να μεταβληθούν για λόγους συντήρησης ή ασφάλειας, επομένως συνιστάται επιβεβαίωση πριν από την επίσκεψη.

👀 Τι θα παρατηρήσει ο επισκέπτης

Κατά την επίσκεψη μπορεί να δει:

✅ Τη λαξευμένη κύρια σήραγγα
✅ Τα ίχνη των αρχαίων εργαλείων πάνω στον βράχο
✅ Τμήματα αρχαίας λιθόκτιστης ενίσχυσης
✅ Την τάφρο του υδραγωγείου σε χαμηλότερο επίπεδο
✅ Τα κάθετα ανοίγματα που συνδέουν την κύρια στοά με τον αγωγό
✅ Τις αλλαγές κατεύθυνσης της αρχαίας χάραξης
✅ Τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκαν προβλήματα του πετρώματος

Η σημερινή επίσκεψη επιτρέπει έτσι να διαβαστεί το ίδιο το έργο σαν ένα τεχνικό σχέδιο λαξευμένο μέσα στο βουνό.

🧭 Τι μπορείτε να επισκεφθείτε κοντά

Η επίσκεψη στο Ευπαλίνειο Όρυγμα μπορεί να συνδυαστεί με σημαντικά μνημεία του Πυθαγορείου και της γύρω περιοχής:

✅ Τη Μονή Παναγίας Σπηλιανής
✅ Το Αρχαιολογικό Μουσείο Πυθαγορείου
✅ Τα κατάλοιπα της αρχαίας πόλης της Σάμου
✅ Τις Ρωμαϊκές Θέρμες
✅ Το Κάστρο και τον Πύργο του Λυκούργου Λογοθέτη
✅ Το Άγαλμα του Πυθαγόρα
✅ Το Ηραίο της Σάμου

⭐ Ένα έργο που προηγείται της εποχής του

Η αξία του Ευπαλινείου δεν βρίσκεται μόνο στο γεγονός ότι μια σήραγγα μήκους μεγαλύτερου του ενός χιλιομέτρου ανοίχθηκε μέσα σε συμπαγή βράχο.

Το πραγματικό επίτευγμα βρίσκεται στον σχεδιασμό ενός σύνθετου συστήματος ύδρευσης, στην ταυτόχρονη διάνοιξη από δύο αντίθετες πλευρές του βουνού, στον έλεγχο της χάραξης και του υψομέτρου και στην προσαρμογή του έργου στις πραγματικές γεωλογικές συνθήκες που συναντούσαν οι αρχαίοι τεχνίτες.

Το Ευπαλίνειο Όρυγμα αποτελεί έτσι ένα σπάνιο σημείο όπου ο επισκέπτης μπορεί να δει όχι μόνο ένα αρχαίο μνημείο, αλλά την ίδια τη διαδικασία της αρχαίας μηχανικής αποτυπωμένη πάνω στον βράχο.

Περισσότερο από δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά την κατασκευή του, εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις ισχυρότερες μαρτυρίες του επιπέδου τεχνικής γνώσης που είχε φτάσει η Σάμος κατά τον 6ο αιώνα π.Χ.

Περισσότερες πληροφορίες

Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ήταν ότι ανοίχθηκε ταυτόχρονα και από τις δύο πλευρές του βουνού: το όρυγμα αυτό ήταν αμφίστομον , όπως το χαρακτήρισε ο Ηρόδοτος, χάρις στον οποίον έγινε γνωστό. Οι δύο σήραγγες συναντήθηκαν περίπου στο μέσον με αξιοθαύμαστη ακρίβεια, κάτι που ήταν σημαντικό επίτευγμα για τα τεχνολογικά δεδομένα της εποχής.

Ιστορικά στοιχεία

Τομή που δείχνει τις δυο σήραγγες  (1)-η κύρια σήραγγα,  (2)-η μικρότερη για τον αγωγό του  νερού και (3) κάθετο όρυγμα πρόσβασης.

Η κατασκευή του ορύγματος έγινε με εντολή του τυράννου Πολυκράτη και εκτιμάται ότι η κατασκευή του κράτησε 10 χρόνια. Ο σχεδιαστής και μηχανικός του έργου ήταν ο Ευπαλίνος, γιος του Ναυστρόφου από τα Μέγαρα. Το άνοιγμα της σήραγγας είναι περίπου 1.80x1.80 μ. και το μήκος της 1036 μέτρα. 

Μερικά μέτρα κάτω από την κύρια σήραγγα έχει σκαφτεί μια μικρότερη, από την οποία περνούσε το νερό.

Εκτιμάται ότι ο σκοπός του ορύγματος ήταν όχι μόνο να μεταφερθεί νερό από την πηγή πίσω από το βουνό προς στην πρωτεύουσα της Σάμου (το σημερινό Πυθαγόρειο), αλλά αυτό να γίνει με τρόπο που δεν ήταν ανιχνεύσιμος από επιδρομείς, οι οποίοι θα μπορούσαν εύκολα, αν έβλεπαν τον επιφανειακό αγωγό, να τον καταστρέψουν και να στερήσουν την πόλη από τον βασικότερο πόρο της. Από το όρυγμα το νερό οδηγούνταν μέσα από το τείχος της πόλης.

Ο λόγος για τον οποίο υπάρχουν δυο παράλληλες σήραγγες, είναι ότι κατά το χρόνο σχεδιασμού και υλοποίησης του έργου η πηγή βρισκόταν σε ορισμένο ύψος (υψηλότερο από το επίπεδο της στοάς), αλλά μετά την κατασκευή της κύριας στοάς, η πηγή άρχισε να αναβλύζει χαμηλότερα, συνεπώς δε μπορούσε πλέον με φυσική ροή να οδηγηθεί στη στοά αυτή. 

Για το λόγο αυτό έγινε αναγκαία η διάνοιξη μιας βοηθητικής, μικρότερης σήραγγας, σε χαμηλότερο επίπεδο. Η μικρότερη σήραγγα διανοίχτηκε μέσα από την κύρια στοά, με τη βοήθεια κάθετων ορυγμάτων.

Ο Ηρόδοτος, η μοναδική πηγή που έχουμε για το Ευπαλίνειο όρυγμα, περιγράφει και την κύρια αλλά και τη βοηθητική σήραγγα.

 

Το κείμενο του Ηροδότου

Η μοναδική αναφορά στο Ευπαλίνειο όρυγμα είναι αυτή του Ηροδότου :

Ἐμήκυνα δὲ περὶ Σαμίων μᾶλλον, ὅτι σφι τρία ἐστὶ μέγιστα ἁπάντων Ἑλλήνων ἐξεργασμένα, ὄρεός τε ὑψηλοῦ ἐς πεντήκοντα καὶ ἑκατὸν ὀργυιάς, τούτου ὄρυγμα κάτωθεν ἀρξάμενον, ἀμφίστομον. 
2 τὸ μὲν μῆκος τοῦ ὀρύγματος ἑπτὰ στάδιοι εἰσί, τὸ δὲ ὕψος καὶ εὖρος ὀκτὼ ἑκάτερον πόδες. διὰ παντὸς δὲ αὐτοῦ ἄλλο ὄρυγμα εἰκοσίπηχυ βάθος ὀρώρυκται, τρίπουν δὲ τὸ εὖρος, δι᾽ οὗ τὸ ὕδωρ ὀχετευόμενον διὰ τῶν σωλήνων παραγίνεται ἐς τὴν πόλιν ἀγόμενον ἀπὸ μεγάλης πηγῆς. 
3 ἀρχιτέκτων δὲ τοῦ ὀρύγματος τούτου ἐγένετο Μεγαρεὺς Εὐπαλῖνος Ναυστρόφου. τοῦτο μὲν δὴ ἓν τῶν τριῶν ἐστι, δεύτερον δὲ περὶ λιμένα χῶμα ἐν θαλάσσῃ, βάθος καὶ εἴκοσι ὀργυιέων• μῆκος δὲ τοῦ χώματος μέζον δύο σταδίων. 
4 τρίτον δέ σφι ἐξέργασται νηὸς μέγιστος πάντων νηῶν τῶν ἡμεῖς ἴδμεν• τοῦ ἀρχιτέκτων πρῶτος ἐγένετο Ῥοῖκος Φιλέω ἐπιχώριος. τούτων εἵνεκεν μᾶλλόν τι περὶ Σαμίων ἐμήκυνα..

Απόδοση:

[3.60.1] Τα παρατράβηξα τα σχετικά με τους Σαμίους για τον λόγο ότι οι Σάμιοι έχουν κατασκευάσει τα τρία μεγαλύτερα έργα που υπάρχουν στην Ελλάδα. Το πρώτο από τα τρία είναι ένα όρυγμα με δύο στόμια, που αρχίζει κάτω από ένα βουνό ψηλό ώς εκατόν πενήντα οργιές. 
[3.60.2] Το μάκρος του ορύγματος είναι επτά στάδια, το ύψος και το πλάτος του οκτώ πόδια. Σε όλο το μάκρος του είναι σκαμμένο άλλο όρυγμα, με βάθος είκοσι πήχες και πλάτος τρία πόδια, και μέσα απ᾽ αυτό περνάει το νερό και φτάνει με σωλήνες στην πόλη ξεκινώντας από μεγάλη πηγή. 
[3.60.3] Αρχιτέκτονας αυτού του ορύγματος ήταν ο Μεγαρέας Ευπαλίνος, γιος του Ναυστρόφου. Το δεύτερο είναι ο μόλος του λιμανιού, μέσα στη θάλασσα, που έχει βάθος ακόμη και είκοσι οργιές και μάκρος πάνω από δύο σταδίους. 
[3.60.4] Το τρίτο έργο είναι ένας ναός που έχουν κατασκευάσει, ο μεγαλύτερος απ᾽ όσους ξέρω, που πρώτος του αρχιτέκτονας υπήρξε ο Ροίκος, ο γιος του Φιλέα, ντόπιος. Γι᾽ αυτούς τους λόγους παρατράβηξα κάπως τα σχετικά με τους Σαμίους.

Σύγκριση μεγεθών που αναφέρει ο Ηρόδοτος:

• Όρος με ύψος 150 οργιές. Το όρος αυτό έχει ύψος περίπου 225 μέτρα.
• Υπολογιζόμενο μήκος της οργιάς σε μέτρα 1,50 μέτρα
• Μήκος του ορύγματος: 7 στάδια. Το μήκος του είναι 1036 μέτρα.
• Το κάθε στάδιο είχε 100 οργιές. Το μέγεθος που αναφέρεται από τον Ηρόδοτο, 7 στάδια, αντιστοιχεί σε 700 οργιές, δηλαδή με βάση το υπολογιζόμενο μήκος οργιάς (1,5 μέτρο), το μήκος του ορύγματος υπολογίζεται σε 1050 μέτρα.
• Ύψος και πλάτος 8 πόδια. Το ύψος και πλάτος του είναι περίπου 1,8 μέτρα κατά μέσο όρο.
• Η κάθε οργιά είχε 6 πόδια. Με βάση το υπολογιζόμενο μήκος οργιάς (1,5 μέτρο) το κάθε πόδι ήταν 0,25 μέτρα, και το ύψος και πλάτος του ορύγματος υπολογίζεται σε 2 μέτρα

Οι τεχνικές που χρησιμοποίησε ο Ευπαλίνος

Ο Ευπαλίνος χρησιμοποίησε έξυπνες τεχνικές για να σιγουρευτεί ότι οι δυο σήραγγες θα ενώνονταν ακόμη και αν υπήρχαν λάθη στις μετρήσεις του.

Σχηματικά:

Στο οριζόντιο επίπεδο:
 

Στο κατακόρυφο επίπεδο: